Ánh sáng buổi sáng và nhịp sinh học: vì sao mười lăm phút ngoài hiên có ích
Ánh sáng ban ngày sớm giúp cơ thể định lại giờ ngủ. Mức ánh sáng cần đạt, lúc nào trong ngày, và những ngày trời âm u làm sao.
Có một lời khuyên về giấc ngủ nghe quá đơn giản để tin: sáng ra ngoài hiên vài chục phút. Nghe như một bài viết tình cảm hơn là một khuyến nghị y khoa. Nhưng với ánh sáng và nhịp sinh học, nhiều thứ đơn giản lại có cơ sở sinh lý rõ ràng.
Nhịp sinh học là gì
Nhịp sinh học, hay nhịp ngày đêm, là một đồng hồ bên trong cơ thể kéo dài xấp xỉ 24 giờ. Nó kiểm soát giờ ngủ, nhiệt độ cơ thể, mức hormone, tiêu hóa, và nhiều quá trình khác. Tín hiệu quan trọng nhất để đồng hồ này tự chỉnh là ánh sáng đi vào mắt, đặc biệt một dải bước sóng ngả về xanh. Mô tả tổng quát có thể đọc trên Wikipedia tiếng Việt về nhịp sinh học.
Khi ánh sáng ban ngày sớm chạm võng mạc, cơ thể đánh dấu "ngày đã bắt đầu". Melatonin, một hormone liên quan đến giấc ngủ, giảm xuống. Cortisol có một nhịp sớm trong ngày tự nhiên. Vài giờ sau, tín hiệu buồn ngủ đêm sẽ đến đúng giờ hơn, nếu bạn đã nhận đủ ánh sáng ban ngày.
Bao nhiêu là đủ
Mức ánh sáng ngoài trời, ngay cả trời âm u, thường cao hơn nhiều so với đèn trong nhà. Một văn phòng có vẻ sáng cho mắt người thường đo được vài trăm lux. Ngoài trời ban ngày có thể đạt vài nghìn đến nhiều chục nghìn lux. Vì vậy đứng trước cửa sổ bên trong không thay được việc ra ngoài vài phút.
Khoảng thời gian khuyến nghị tổng quát mà nhiều tài liệu nhắc đến là 10 đến 30 phút tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên trong vài giờ đầu sau khi thức dậy. Nếu trời nhiều mây, kéo dài hơn một chút. Nếu nắng gắt, ngắn hơn và tránh nhìn thẳng vào mặt trời. Đừng bỏ kem chống nắng chỉ vì "cần ánh sáng cho nhịp sinh học": kem chống nắng không chặn hiệu ứng ánh sáng với hệ thần kinh.
Một hình dung đơn giản: đứng ngoài hiên hoặc đi bộ quanh khu nhà. Năm phút cho người bận. Mười lăm phút cho người có thời gian. Nửa tiếng nếu đó là bước duy nhất cho sức khỏe bạn làm trong ngày.
Những ngày trời âm u
Trời xám không đồng nghĩa với thiếu ánh sáng. Trời âm u ban ngày vẫn thường mạnh hơn bất cứ đèn trong nhà nào. Ra ngoài vẫn có lợi, chỉ cần nhỉnh hơn về thời gian.
Mùa đông ở miền Bắc Việt Nam, đặc biệt những ngày sương mù dày, mức sáng ban ngày có thể xuống thấp. Trong giai đoạn đó, nếu bạn nhận thấy tâm trạng tệ hơn và giấc ngủ xô lệch, hãy ưu tiên ra ngoài vào khung gần trưa, khi mặt trời cao nhất. Không tự chẩn đoán "rối loạn cảm xúc theo mùa". Chẩn đoán đó cần bác sĩ, không cần một bài blog.
Buổi tối cần làm gì
Ánh sáng không chỉ có ích buổi sáng. Buổi tối, ánh sáng mạnh và ánh sáng ngả xanh làm chậm tiết melatonin. Nếu bạn đang khó ngủ, hai điều có thể thử trong hai tuần:
- Hạ độ sáng đèn tổng trong nhà sau khoảng 20 giờ. Đèn bàn ấm thay vì đèn trần trắng.
- Giới hạn màn hình trong khoảng một giờ trước khi ngủ. Nếu không thể, bật chế độ ấm trên điện thoại và máy tính.
Những can thiệp này không kỳ diệu. Chúng là một phần trong nhiều yếu tố, như caffeine, rượu, ăn khuya, và nhiệt độ phòng. Chi tiết hơn về việc tự quan sát trong hai tuần có trong bài khó ngủ vài tuần.
Khi nào ánh sáng không phải câu trả lời
Ánh sáng sớm có ích cho nhiều người, nhưng không thay thế được điều trị. Nếu bạn đang có triệu chứng trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ kéo dài, hay nghi ngờ ngưng thở khi ngủ, ra nắng không đủ. Nói với bác sĩ gia đình hoặc đến khoa chuyên khoa thần kinh, tâm thần tại bệnh viện gần bạn. Thông tin tổng quát về sức khỏe tinh thần có thể tham khảo WHO Việt Nam.
Một số người làm việc theo ca đêm, khi nhịp sinh học bị xô lệch chủ động. Trong trường hợp đó, lịch tiếp xúc ánh sáng phức tạp hơn và nên cá nhân hóa. Đừng áp máy móc lời khuyên "sáng ra ngoài hiên" vào cuộc đời mà tối là ban ngày của bạn.
Ghép với ba thói quen nhỏ khác
Ánh sáng buổi sáng hợp với ba thói quen rất nhẹ. Bước ra ngoài hiên trước khi cầm điện thoại. Uống một ly nước ấm trong lúc đứng ngoài đó. Nghe hai phút tiếng xung quanh, không phải podcast. Ba việc này không mất thêm thời gian, vì chúng chỉ là một thứ: bạn đang thức dậy ở ngoài trước khi thức dậy ở trong.
Nếu buổi sáng của bạn thường mở bằng lo âu, có thể thử ghép thêm năm phút thở hộp sau khi vào lại trong. Một ngày mở bằng ánh sáng và một nhịp thở đều thường bớt bị cuốn hơn một ngày mở bằng mười hai thông báo chưa đọc.
Việc rất nhỏ, kết quả không đến trong một đêm. Thường phải ba tuần để một cơ thể định lại giờ ngủ tự nhiên. Nếu bạn không thấy khác sau ba tuần thực hành đều, đó là tín hiệu tốt để đến gặp bác sĩ thay vì cố thêm.