Khó ngủ kéo dài vài tuần: làm gì trước khi gặp bác sĩ
Mất ngủ ngắn hạn khác với mất ngủ mạn tính. Ba điều cần ghi lại trong hai tuần, và mốc bạn nên chủ động đặt lịch khám.
Có một kiểu mất ngủ khiến bạn không dám gọi là mất ngủ. Bạn ngủ được, nhưng dậy giữa đêm. Hoặc ngủ đủ bảy tiếng mà sáng vẫn mệt. Hoặc mắt díp lại lúc mười giờ tối, mở mắt thì đã hai giờ sáng và không ngủ lại được. Một tuần qua đi, bạn nghĩ sẽ hết. Hai tuần, bắt đầu nghi. Ba tuần, bạn ngồi đây đọc bài này.
Bài này không chữa bệnh. Nó chỉ gợi ý những việc bạn có thể làm trong hai tuần trước khi đi khám, để khi gặp bác sĩ, bạn có thông tin thật, không phải mô tả cảm tính.
Mất ngủ ngắn hạn khác mất ngủ mạn tính
Theo cách phân loại phổ biến trong y khoa, mất ngủ dưới ba tháng và không thường xuyên thường được xếp là mất ngủ ngắn hạn. Khi khó ngủ kéo dài từ ba tháng trở lên và xuất hiện ít nhất ba đêm một tuần, kèm theo ảnh hưởng đến ban ngày, nó được gọi là mất ngủ mạn tính. Mất ngủ mạn tính cần tiếp cận bài bản hơn, và không nên tự chẩn đoán.
Trong giai đoạn vài tuần đầu, bạn có cơ hội tốt để tự xem lại một số thói quen. Nhiều trường hợp cải thiện mà không cần thuốc, nhưng chỉ khi bạn biết rõ mình đang gặp gì.
Ghi lại ba thứ trong hai tuần
Không ai ghi đủ bảy ngày đầu. Vẫn ghi. Ba thứ sau đủ để đưa cho bác sĩ:
- Giờ bạn lên giường và giờ bạn thực sự ngủ. Nếu không biết chính xác, đoán gần đúng. Khoảng cách giữa hai mốc này nói lên bạn đang ở kiểu khó vào giấc, hay kiểu lên giường quá sớm.
- Số lần tỉnh trong đêm và thời gian tỉnh. Năm phút khác hẳn một tiếng. Nếu bạn nằm bật đèn dùng điện thoại, ghi luôn.
- Cảm giác buổi sáng theo thang 1-5. 1 là mệt rã rời, 5 là tỉnh táo. Ghi trong vòng 15 phút sau khi thức. Không ghi sau cà phê.
Nếu được, ghi thêm: lượng caffeine trong ngày (cà phê, trà, nước tăng lực), có uống rượu buổi tối không, và có tập thể dục không. Bác sĩ sẽ hỏi, và bạn sẽ không nhớ nếu không ghi.
Những thứ có bằng chứng cải thiện giấc ngủ
Nhiều lời khuyên về giấc ngủ nghe hay nhưng không có bằng chứng rõ. Trong khi chờ gặp bác sĩ, tập trung vào vài thứ có cơ sở:
Thứ nhất, giờ thức dậy cố định. Giờ ngủ dao động cũng được, nhưng giờ thức dậy, kể cả cuối tuần, càng cố định thì nhịp sinh học càng dễ về lại. Ngủ nướng đến 11 giờ sáng chủ nhật thường kéo theo khó ngủ tối chủ nhật.
Thứ hai, ánh sáng ban ngày sớm. Mười lăm đến ba mươi phút tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên trong vài tiếng sau khi thức dậy giúp cơ thể định mốc "ngày đã bắt đầu". Chi tiết nằm trong bài ánh sáng buổi sáng và nhịp sinh học.
Thứ ba, caffeine. Nửa đời sinh học của caffeine trong người trưởng thành khỏe mạnh trung bình khoảng năm giờ, có người dài hơn. Một ly cà phê lúc hai giờ chiều vẫn còn một nửa trong người lúc bạn lên giường. Nếu đang mất ngủ, dời cữ cuối lên trước mười hai giờ trưa trong hai tuần và xem có khác không.
Thứ tư, phòng ngủ. Mát, tối, yên. Tối quan trọng hơn mát. Rèm cản sáng rẻ tiền vẫn có ích hơn không có rèm. Nếu chung giường với người ngáy, nút tai mềm là một khoản đầu tư rất rẻ.
Những thứ hay được khuyên nhưng cẩn thận
Melatonin được bán phổ biến trên mạng và các nhà thuốc. Ở người lớn, melatonin có thể giúp trong một số kiểu rối loạn nhịp sinh học, nhưng không phải là thuốc ngủ và liều cao kéo dài có thể gây tác dụng không mong muốn. Ở trẻ em và người có bệnh nền, không tự dùng. Một số sản phẩm bán ngoài kênh chính thức có liều thực tế rất khác nhãn ghi. Nếu bạn nghĩ cần melatonin, nói với bác sĩ thay vì tự mua.
Thảo dược và trà an thần là chuyện khác. Một số có bằng chứng ở mức khiêm tốn, nhưng cũng có thể tương tác với thuốc khác nếu bạn đang điều trị gì đó. Nói với bác sĩ hay dược sĩ về mọi thứ bạn đang uống.
Rượu dễ làm bạn ngủ ban đầu, nhưng phá cấu trúc giấc ngủ nửa đêm về sáng, và bạn thường dậy sớm, tim đập hơi nhanh, không ngủ lại được. Nếu đang mất ngủ, cắt rượu buổi tối trong hai tuần để xem có phải thủ phạm không.
Khi nào không nên tự lo thêm
Đi khám sớm hơn nếu bạn thấy một trong các dấu hiệu sau: ngủ trưa dài hơn bình thường mà đêm vẫn không ngủ được, ngáy to kèm những khoảng ngừng thở mà người ngủ cùng nhận ra, tỉnh dậy với đau đầu buổi sáng thường xuyên, hoặc buồn ngủ cực độ trong lúc lái xe và làm việc. Những dấu hiệu này có thể đi kèm với ngưng thở khi ngủ, và không cải thiện bằng "cố ngủ sớm".
Đi khám cũng nên sớm hơn nếu khó ngủ xuất hiện cùng với lo âu lan tỏa, cảm giác buồn kéo dài hơn hai tuần, hay ý nghĩ tự làm hại bản thân. Mất ngủ có thể vừa là triệu chứng vừa là yếu tố làm nặng của rối loạn lo âu và trầm cảm. Nói với bác sĩ gia đình, hoặc đặt lịch tại phòng khám chuyên khoa tâm thần. Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật cấp tỉnh (CDC) ở nơi bạn sống thường có danh sách cơ sở y tế công, hỏi tổng đài để kiểm tra mức hiện tại.
Những gì bạn mang đến phòng khám
Mang nhật ký giấc ngủ hai tuần của bạn. Danh sách thuốc, thực phẩm chức năng, thảo dược đang dùng. Mô tả một ngày điển hình: giờ dậy, giờ cữ cà phê cuối, giờ ăn tối, giờ lên giường. Và câu hỏi chính của bạn: "Tôi muốn hiểu vì sao tôi đang khó ngủ, và điều gì nên làm trước." Đó là một câu hỏi tốt hơn "cho tôi thuốc ngủ".
Nếu bạn vừa trải qua chuyện mất người thân, thay đổi công việc lớn, hay có một quyết định lớn đang chờ, việc khó ngủ trong vài tuần là phản ứng bình thường. Nó vẫn đáng đi khám khi kéo dài. Nhưng bạn cũng có thể đọc thêm bài kỷ luật nhẹ nhàng khi kiệt sức nhẹ để bớt đặt áp lực cho chính mình trong giai đoạn đó.